“મેસેજ ફોરવર્ડ કરતા પહેલાં બે વાર વિચારો!” એક ખોટી માહિતી અનેક લોકોમાં ભય ફેલાવી શકે છે

આજના ડિજિટલ યુગમાં આપણા હાથમાં રહેલો મોબાઇલ માત્ર વાતચીતનું સાધન નથી રહ્યો. એક મેસેજ, ફોટો કે વીડિયો થોડી જ સેકન્ડમાં સૈંકડો અને હજારો લોકો સુધી પહોંચી શકે છે. આ ઝડપ જેટલી ઉપયોગી છે, એટલી જ જવાબદારીભરી પણ છે.

વોટ્સએપ, ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ કે અન્ય સોશિયલ મીડિયા પર મળતી દરેક માહિતી સાચી હોય એવું જરૂરી નથી. ઘણી વખત અધૂરી માહિતી, જૂનો વીડિયો, ખોટો દાવો અથવા અફવા નવા સમાચાર તરીકે ફેલાવવામાં આવે છે. આપણે જાણ્યા-સમજ્યા વગર તેને આગળ મોકલી દઈએ ત્યારે ખોટી માહિતી ફેલાવવાની કડીમાં આપણે પણ સામેલ થઈ જઈએ છીએ.

1. દરેક ફોરવર્ડ મેસેજ સાચો હોતો નથી

ઘણા લોકો મેસેજની શરૂઆતમાં “ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ”, “તાત્કાલિક શેર કરો” અથવા “બધાને મોકલો” જેવા શબ્દો જોઈને તેને સાચો માની લે છે. પરંતુ કોઈ મેસેજ પર આવું લખેલું હોવું તેની સચ્ચાઈનો પુરાવો નથી. માહિતી કોણે આપી છે અને તેનો મૂળ સ્ત્રોત શું છે તે તપાસવું જરૂરી છે.

2. અફવા અને સત્ય વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે

અફવા સામાન્ય રીતે અધૂરી માહિતી અથવા સાંભળેલી વાત પરથી શરૂ થાય છે અને દરેક વ્યક્તિ તેને આગળ મોકલતી વખતે તેમાં થોડો ફેરફાર કરી શકે છે. અંતે મૂળ વાત અને ફેલાયેલી વાત વચ્ચે મોટો તફાવત ઊભો થઈ શકે છે. તેથી “કોઈએ કહ્યું છે” કરતાં “તેનો વિશ્વસનીય પુરાવો શું છે?” એ પ્રશ્ન વધુ મહત્વનો છે.

3. ભયના સમયમાં ખોટી માહિતી વધુ ઝડપથી ફેલાય છે

વરસાદ, પૂર, અકસ્માત, આગ, ભૂકંપ અથવા અન્ય કટોકટીની પરિસ્થિતિમાં લોકો સ્વાભાવિક રીતે ચિંતિત હોય છે. આવા સમયે “તાત્કાલિક ખાલી કરો”, “આ વિસ્તાર જોખમમાં છે” અથવા અન્ય ભયજનક દાવાવાળા મેસેજ ઝડપથી ફેલાઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ગભરાઈને મેસેજ ફોરવર્ડ કરવાને બદલે અધિકૃત માહિતીની રાહ જોવી વધુ સમજદારી છે.

4. ફોટો અને વીડિયો પણ ખોટી રીતે રજૂ થઈ શકે છે

કોઈ ફોટો કે વીડિયો સાચો હોય તો પણ તેની સાથે કરવામાં આવેલો દાવો સાચો હોય એવું જરૂરી નથી. જૂનો વીડિયો નવા બનાવ તરીકે, બીજા શહેરનો ફોટો પોતાના વિસ્તારનો હોવાનું કહીને અથવા ઘટનાના અલગ સંદર્ભ સાથે તેને શેર કરવામાં આવી શકે છે. તેથી માત્ર ફોટો કે વીડિયો જોઈને તેની સાથે લખાયેલી વાતને સાચી માની લેવી યોગ્ય નથી.

5. “મને કોઈએ મોકલ્યું છે” એ સત્યની ગેરંટી નથી

મેસેજ કોઈ ઓળખીતાએ મોકલ્યો હોય એટલે તે સાચો જ હશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. તમારા વિશ્વાસુ વ્યક્તિને પણ ખોટી માહિતી કોઈ બીજા પાસેથી મળી હોઈ શકે છે. તેથી વ્યક્તિ પર નહીં, માહિતીના મૂળ અને વિશ્વસનીય સ્ત્રોત પર વિશ્વાસ કરો.

6. માહિતી ફોરવર્ડ કરતાં પહેલાં તેનો સ્ત્રોત તપાસો

કોઈ મેસેજમાં મોટી ઘટના, સરકારી નિર્ણય કે મહત્વપૂર્ણ જાહેરાતનો દાવો હોય તો સૌપ્રથમ તેનો મૂળ સ્ત્રોત શોધો. સમાચાર વિશ્વસનીય માધ્યમોમાં આવ્યા છે કે નહીં, સંબંધિત વિભાગની અધિકૃત જાહેરાત છે કે નહીં અને માહિતીની તારીખ શું છે તે તપાસો. માત્ર એક જ મેસેજના આધારે નિર્ણય ન લો.

7. સરકારી માહિતી માટે અધિકૃત માધ્યમો પર વિશ્વાસ કરો

વરસાદ, પૂર, રસ્તા બંધ, શાળા-કોલેજની રજા, સરકારી યોજનાઓ અથવા અન્ય જાહેર બાબતો અંગે માહિતી મેળવવી હોય ત્યારે સંબંધિત સરકારી વિભાગ, જિલ્લા વહીવટીતંત્ર અથવા અધિકૃત સંસ્થાના માધ્યમોને પ્રાથમિકતા આપો. સોશિયલ મીડિયા પર ફરતા મેસેજ કરતાં અધિકૃત જાહેરાત વધુ વિશ્વસનીય હોય છે.

8. ખોટી માહિતી ફેલાવવાથી બીજાને નુકસાન થઈ શકે છે

ખોટો મેસેજ માત્ર એક ખોટી વાત નથી. તેના કારણે લોકોમાં ભય ફેલાઈ શકે છે, કોઈ ખોટો નિર્ણય લઈ શકે છે અથવા કોઈ વ્યક્તિ કે સંસ્થાની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન થઈ શકે છે. ખાસ કરીને કુદરતી આફત કે કટોકટીના સમયે ખોટી માહિતી લોકોને મુશ્કેલીમાં મૂકી શકે છે.

9. સાચી માહિતી રોકવી નહીં, પરંતુ ચકાસીને જ શેર કરો

જરૂરી અને સાચી માહિતી અન્ય લોકો સુધી પહોંચાડવી સારી બાબત છે. પરંતુ ઉતાવળમાં શેર કરવાને બદલે થોડો સમય કાઢીને તેની ખરાઈ તપાસો. માહિતી સાચી હોય અને લોકોને ઉપયોગી થઈ શકે તેમ હોય ત્યારે જ તેને આગળ મોકલો. આ નાની ટેવ તમને જવાબદાર ડિજિટલ નાગરિક બનાવે છે.

10. જવાબદાર સોશિયલ મીડિયા વપરાશકર્તા બનવાની પાંચ સેકન્ડની ટેવ

કોઈપણ મેસેજ ફોરવર્ડ કરતાં પહેલાં માત્ર પાંચ સેકન્ડ રોકાઈને ત્રણ પ્રશ્ન પૂછો—આ માહિતી ક્યાંથી આવી છે? શું તે ખરેખર સાચી છે? અને તેને આગળ મોકલવાથી કોઈને ફાયદો થશે કે નુકસાન? આ ત્રણ પ્રશ્નોના સંતોષકારક જવાબ ન મળે ત્યાં સુધી મેસેજ ફોરવર્ડ ન કરો.

નિષ્કર્ષ

આજના ડિજિટલ યુગમાં દરેક વ્યક્તિ માત્ર માહિતી મેળવનાર નથી, પરંતુ માહિતી ફેલાવનાર પણ છે. તેથી મોબાઇલમાં આવતી દરેક વાતને આંખ બંધ કરીને સાચી માનવાને બદલે તેની ખરાઈ તપાસવી આપણી સામાજિક જવાબદારી છે. સાચી માહિતી ફેલાવવી એ પણ સમાજસેવા છે અને ખોટી માહિતી રોકવી એ પણ જવાબદારી છે.