પૂતળું બળ્યું… પણ સવાલ હજુ બળે છે!

17 સપ્ટેમ્બર… એક તરફ દેશના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના જન્મદિવસની ઉજવણી થઈ રહી હતી. ગુજરાતમાં વિવિધ કાર્યક્રમો યોજાઈ રહ્યા હતા, ક્યાંક દીવા પ્રગટાવવામાં આવી રહ્યા હતા, ક્યાંક સેવા કાર્યક્રમો થઈ રહ્યા હતા. બીજી તરફ મોરબીના જેતપરમાં ખેડૂત આંદોલનના સ્થળે વિરોધનું એક તીવ્ર ચિત્ર સામે આવ્યું—મોદી અને કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહના પૂતળાંનું દહન કરવામાં આવ્યું.

એક જ દિવસે બે ચિત્રો…

પરંતુ આ ઘટનાને માત્ર રાજકીય વિરોધના એક દૃશ્ય તરીકે જોઈને વાત પૂરી કરી દેવી યોગ્ય નહીં હોય. સવાલ એ પણ પૂછવો જોઈએ કે એવો કયો ગુસ્સો છે જેના કારણે ખેડૂતોએ પોતાના વિરોધની ભાષા માટે પૂતળાં સળગાવવાનો રસ્તો પસંદ કર્યો?

પૂતળા પાછળનો ખેડૂત શોધવો પડશે

જેતપરનું આંદોલન વીજ ટ્રાન્સમિશન લાઇન અને તેના માટે જમીનના ઉપયોગ તથા વળતર સાથે જોડાયેલું છે. જુલાઈમાં પ્રકાશિત અહેવાલો મુજબ ખેડૂતો બજાર કિંમતના 400 ટકા સુધીના વળતરની માંગ કરી રહ્યા હતા અને હાઈ-વોલ્ટેજ ટ્રાન્સમિશન લાઇનથી જમીનની કિંમત તથા ખેતીની શક્યતાઓ પર અસર થવાની ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યા હતા. 0

ખેડૂત માટે જમીન માત્ર કાગળ પરનો પ્લોટ નથી. એ તેની આજીવિકા છે, તેની મૂડી છે અને ઘણી વખત તેના પરિવારની પેઢીઓ સાથે જોડાયેલી સંપત્તિ છે. એટલે જમીનમાંથી વીજલાઇન પસાર થવાનો પ્રશ્ન તેના માટે માત્ર એક સરકારી પ્રોજેક્ટનો પ્રશ્ન રહેતો નથી; તે તેના ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલો પ્રશ્ન બની જાય છે.

સરકારનો પક્ષ પણ સાંભળવો પડશે

આ મુદ્દાને એકતરફી રીતે જોવો પણ યોગ્ય નથી. વીજ ટ્રાન્સમિશનનું માળખું ઊભું કરવું દેશ અને રાજ્યના વિકાસ માટે જરૂરી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો ભાગ છે. સરકાર તરફથી વળતર અંગે પગલાં અને નિર્ણયો લેવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલો પણ આવ્યા છે. તેથી સવાલ “સરકારે કંઈ કર્યું જ નથી” એવો નથી.

પૂતળું બળ્યું… પણ સવાલ હજુ બળે છે!

મોરબીના જેતપરમાં ખેડૂતોના વિરોધે ફરી એક વખત એક ગંભીર પ્રશ્ન આપણી સામે મૂકી દીધો છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહના પૂતળાંનું દહન કરવામાં આવ્યું. ઘટનાનો રાજકીય અર્થ કાઢવો સહેલો છે, પરંતુ તેની પાછળ રહેલા ખેડૂતના પ્રશ્નને સમજવો કદાચ વધારે જરૂરી છે.

ખેડૂત જ્યારે પોતાની જમીન અંગે રસ્તા પર આવે છે ત્યારે વાત માત્ર થોડા કાગળો, માપણી કે વળતરની રહેતી નથી. જમીન ખેડૂત માટે માત્ર મિલકત નથી. એ તેની રોજીરોટી છે, તેની મહેનત છે અને ઘણી વખત તેની આગામી પેઢીની સુરક્ષા પણ છે.

વિકાસ જોઈએ… પણ કોના ભોગે?

દેશને વીજળી જોઈએ, ઉદ્યોગ જોઈએ, નવી લાઈનો જોઈએ અને વિકાસ માટેનું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પણ જોઈએ. એ વાતનો ઇનકાર કરી શકાય નહીં. પરંતુ વિકાસની કોઈ લાઇન જ્યારે ખેડૂતના ખેતરમાંથી પસાર થાય ત્યારે એ વિકાસનો ખર્ચ માત્ર ખેડૂતના માથે જ ન આવે એ પણ જોવું પડે.

સરકારે વળતર અંગે નિર્ણયો લીધા હોવાના અહેવાલો પણ આવ્યા છે. બજાર કિંમતને આધાર બનાવી તેના બમણા વળતર સહિતની જોગવાઈ અંગે જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. છતાં જો કોઈ ખેડૂત સંગઠન હજુ રસ્તા પર છે, તો સવાલ એ થવો જોઈએ કે સરકારી નિર્ણય અને જમીન પર ખેડૂતોને અનુભવાતો ન્યાય વચ્ચે ક્યાંક અંતર તો નથી?

પૂતળું સળગાવવાથી પ્રશ્ન ઉકેલાશે?

અહીં બીજી બાજુ પણ જોવી પડશે. લોકશાહીમાં વિરોધ કરવાનો અધિકાર છે, સરકાર સામે અસહમતિ વ્યક્ત કરવાનો અધિકાર છે. પરંતુ કોઈ નેતાનું પૂતળું સળગાવવું એ પોતે પ્રશ્નનો ઉકેલ નથી.

વિરોધનો અવાજ એટલો જ મજબૂત હોવો જોઈએ, પરંતુ તેની સાથે સંવાદનો રસ્તો પણ ખુલ્લો રહે. કારણ કે અંતે ખેડૂતને પૂતળું સળગાવવાનું નથી—તેને પોતાની જમીન, મહેનત અને હક માટે ન્યાય જોઈએ છે.