પશુનો આહાર પણ શુદ્ધ જોઈએ… કારણ કે તેની અસર આપણા દૂધ સુધી પહોંચે છે!

આપણે દૂધ ખરીદીએ ત્યારે તેની શુદ્ધતા વિશે વિચારીએ છીએ… પરંતુ જે પશુએ એ દૂધ આપ્યું છે, તેને શું ખવડાવવામાં આવ્યું હતું એ વિશે કેટલા લોકો વિચારતા હશે?

પશુનું સ્વાસ્થ્ય માત્ર પશુપાલક માટેનો વિષય નથી. દૂધ, દહીં, ઘી જેવી વસ્તુઓ આપણા રોજિંદા આહારનો ભાગ છે. એટલે પશુને આપવામાં આવતા ખોરાકની ગુણવત્તા અને સુરક્ષા પણ અંતે આપણા જીવન સાથે જોડાયેલી બાબત બની જાય છે.

ગુજરાતમાં હવે પશુઆહાર પર કડક નજર

ગુજરાત વિધાનસભામાં આજે પશુઆહાર, પોલ્ટ્રી ફીડ અને મિનરલ મિશ્રણના ઉત્પાદન, સંગ્રહ, વિતરણ, વેચાણ અને ગુણવત્તા નિયંત્રણને નિયમિત કરતું બિલ પસાર કરવામાં આવ્યું છે. તેનો મુખ્ય હેતુ પશુઆહારમાં થતી ભેળસેળ અને ખોટા લેબલિંગને રોકવાનો તથા ગુણવત્તાના ધોરણો સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

અત્યાર સુધી આ ક્ષેત્રમાં ઉત્પાદનથી લઈને વેચાણ સુધીની પ્રક્રિયાને એક જ કાયદા હેઠળ વ્યાપક રીતે નિયંત્રિત કરતી વ્યવસ્થા ન હોવાને કારણે નિયમનનો પ્રશ્ન ઊભો થતો હતો. નવા કાયદા દ્વારા લાઇસન્સ અને ગુણવત્તા નિયંત્રણની વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી રહી છે.

ભેળસેળવાળો ખોરાક કેટલો ગંભીર પ્રશ્ન?

પશુને આપવામાં આવતો આહાર તેના આરોગ્ય, વૃદ્ધિ, ઉત્પાદનક્ષમતા અને દૂધની ગુણવત્તા સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે. જો આહારમાં હલકી ગુણવત્તાના ઘટકો, પ્રતિબંધિત પદાર્થો અથવા અન્ય પ્રકારની ભેળસેળ હોય તો તેની અસર પશુના આરોગ્ય પર પડી શકે છે.

આથી પશુઆહાર બનાવનાર અને વેચનારની જવાબદારી માત્ર “વસ્તુ વેચી દેવા” પૂરતી ન રહેવી જોઈએ. પશુપાલક જે વસ્તુ પોતાના પશુને ખવડાવે છે તેમાં ગુણવત્તા અને સલામતી હોવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.

નિયમ તોડનાર સામે કડક સજાની જોગવાઈ

બિલમાં ભેળસેળવાળા પશુઆહારના ઉત્પાદન અને વેચાણ માટે કડક સજાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. ભેળસેળવાળા ઉત્પાદનથી પશુ કે પક્ષીના મૃત્યુ જેવી ગંભીર પરિસ્થિતિ સર્જાય તો સજા વધુ કડક બની શકે છે. આ સાથે હલકી ગુણવત્તાના ઉત્પાદન અને ભ્રામક લેબલિંગ માટે પણ દંડ અને લાઇસન્સ સંબંધિત કાર્યવાહી કરવાની જોગવાઈ છે.

કડક કાયદો ત્યારે જ અસરકારક બનશે જ્યારે તેની નિષ્પક્ષ અને સતત અમલવારી પણ થાય. માત્ર કાયદો બનાવવાથી ભેળસેળ બંધ થતી નથી; નિયમિત તપાસ અને જવાબદારી પણ જરૂરી છે.

કાયદો બન્યો, હવે અમલની કસોટી

પશુઆહારની ગુણવત્તા માટે નિયમો બનાવવામાં આવે એ સારી શરૂઆત છે. પરંતુ કોઈપણ કાયદાની સાચી અસર તેના કાગળ પર નહીં, પરંતુ જમીન પર થતા અમલથી જોવા મળે છે. બજારમાં વેચાતા પશુઆહારની નિયમિત ચકાસણી થાય, નમૂના લેવામાં આવે અને નિયમોનો ભંગ કરનાર સામે ખરેખર કાર્યવાહી થાય તો જ પશુપાલકને તેનો લાભ મળશે.

પશુપાલક પણ ખરીદી વખતે માત્ર ભાવ જોઈને પશુઆહાર ન ખરીદે. પેકિંગ, લેબલ, ઉત્પાદકની વિગતો અને ગુણવત્તા સંબંધિત માહિતી તપાસવાની ટેવ રાખવી જરૂરી છે. શંકાસ્પદ ઉત્પાદન જણાય તો સંબંધિત તંત્રને જાણ કરવી પણ ગ્રાહકની જવાબદારીનો એક ભાગ છે.

એક વાત ખાસ સમજવી જરૂરી

આ નિયમનનો અર્થ એવો નથી કે પશુપાલક પોતાના પશુ માટે ઘાસચારો કે ખોરાક તૈયાર કરી જ શકશે નહીં. બિલમાં પશુપાલક દ્વારા પોતાના પશુ માટે તૈયાર કરવામાં આવતા આહારને અલગ રીતે જોવામાં આવ્યો છે. મુખ્ય ધ્યાન વ્યવસાયિક રીતે બનાવવામાં અને બજારમાં વેચવામાં આવતા પશુઆહારની ગુણવત્તા તથા સલામતી પર છે.

આ સ્પષ્ટતા મહત્વની છે, કારણ કે કાયદાનો હેતુ પશુપાલકની રોજિંદી વ્યવસ્થામાં અડચણ ઊભી કરવાનો નહીં, પરંતુ બજારમાં મળતા પશુઆહારમાં ગુણવત્તા અને જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

દૂધ સુધી પહોંચતી એક લાંબી કડી

પશુને મળતો આહાર → પશુનું સ્વાસ્થ્ય → પશુનું ઉત્પાદન → દૂધ અને અન્ય પશુજન્ય ખાદ્ય પદાર્થો → અંતે ગ્રાહક.

આ આખી કડીમાં દરેક તબક્કાની પોતાની જવાબદારી છે. એટલે દૂધની ગુણવત્તા અંગે વાત કરીએ ત્યારે માત્ર દૂધ વેચનારને જોવાને બદલે પશુના આહારથી લઈને દૂધના સંગ્રહ અને વેચાણ સુધીની સમગ્ર વ્યવસ્થાને જોવી પડશે.

કપ્તાનની વાત

અમે માણસ માટે ખાવાની વસ્તુ ખરીદીએ ત્યારે તેની ગુણવત્તા તપાસીએ છીએ. તો પછી જે પશુ આપણને દૂધ આપે છે તેના ખોરાકની ગુણવત્તા વિશે પણ સવાલ કરવો જોઈએ.

ગુજરાત જેવા રાજ્યમાં પશુપાલન લાખો પરિવારોના જીવન સાથે જોડાયેલું છે. તેથી પશુઆહારની ગુણવત્તા માટે બનેલો કાયદો માત્ર પશુઆહારના વેપારને નિયંત્રિત કરતો કાયદો નથી; યોગ્ય અમલ થાય તો તે પશુપાલક, પશુ અને ગ્રાહક—ત્રણેયના હિત સાથે જોડાયેલું પગલું બની શકે છે.

સારો આહાર → સ્વસ્થ પશુ → ગુણવત્તાવાળું દૂધ → સ્વસ્થ સમાજ