નશો શબ્દ સાંભળીએ એટલે આપણા મનમાં સૌથી પહેલાં શું આવે?
દારૂ… સિગારેટ… તમાકુ… ગુટખા…
પણ નશો માત્ર આટલો જ હોય છે?
કોઈને પૈસાનો નશો હોય છે.
કોઈને સત્તાનો.
કોઈને પોતાની સુંદરતાનો.
કોઈને પોતાના જ્ઞાનનો.
અને કોઈને તો પોતાની વાત સાચી છે એનો એવો નશો હોય છે કે સામેની વ્યક્તિની વાત સાંભળવાની પણ જરૂરિયાત લાગતી નથી!
નશો એવી વસ્તુ નથી જે હંમેશા બોટલમાં મળે… ક્યારેક એ માણસના સ્વભાવમાં પણ મળી જાય છે.
આજે 3 ઓક્ટોબર—વિશ્વ સંયમ દિવસ તરીકે પણ ઓળખાય છે. સંયમની વાત સામાન્ય રીતે દારૂ અને અન્ય નશીલા પદાર્થોથી દૂર રહેવા સાથે જોડાય છે.
પરંતુ કદાચ આજના દિવસે સંયમનો અર્થ થોડો મોટો કરીને જોવાની જરૂર છે.
શું આપણે ગુસ્સા પર સંયમ રાખીએ છીએ?
શું આપણે શબ્દો પર સંયમ રાખીએ છીએ?
શું આપણે ખર્ચ પર સંયમ રાખીએ છીએ?
શું આપણે મોબાઇલ અને સોશિયલ મીડિયા પર સંયમ રાખીએ છીએ?
અને સૌથી મોટો સવાલ…
શું આપણે પોતાની જાત પર સંયમ રાખી શકીએ છીએ?
આજની દુનિયામાં એક અલગ પ્રકારનો નશો પણ વધી રહ્યો છે—સ્ક્રીનનો નશો.
સવારમાં આંખ ખૂલે તે પહેલાં મોબાઇલ હાથમાં.
રાત્રે આંખ બંધ થાય ત્યાં સુધી મોબાઇલ.
વચ્ચે સમય મળે તો પણ મોબાઇલ.
કોઈની પોસ્ટ પર કેટલા Like આવ્યા એની ચિંતા, પોતાના ફોટાને કેટલી Reach મળી એની ચિંતા અને બીજાનું જીવન જોઈને પોતાના જીવન સાથે સરખામણી…
આ બધું પણ માણસના મન પર અસર કરે છે.
એટલે સંયમનો અર્થ માત્ર “નશો ન કરવો” એટલો જ નથી.
સંયમ એટલે જે વસ્તુ આપણને નિયંત્રિત કરવા લાગે, તેના પર પોતાનું નિયંત્રણ પાછું મેળવવું.
દારૂ માણસને નિયંત્રિત કરે તો એ નશો છે.
ગુસ્સો માણસને નિયંત્રિત કરે તો એ પણ એક પ્રકારનો નશો છે.
પૈસા માટેની અતિશય દોડ માણસને પોતાના પરિવારથી દૂર કરી દે તો એ પણ વિચારવા જેવી બાબત છે.
અને પોતાની વાત જ સાચી છે એવી જીદ સંબંધો તોડી નાખે તો ત્યાં પણ સંયમની જરૂર છે.
સંયમનો અર્થ જીવન છોડવું નથી… જીવનને પોતાના હાથમાં રાખવું છે.
ક્યારે રોકાવું?
ક્યારે બોલવાનું બંધ કરવું?
ક્યારે “ના” કહેવી?
ક્યારે મોબાઇલ બાજુ પર મૂકવો?
ક્યારે ગુસ્સો ગળી જવો?
આ બધું શીખવું પણ જીવનની મોટી સમજ છે.
કારણ કે દરેક વસ્તુમાં “વધુ” સારું નથી હોતું.
ક્યારેક “બસ, હવે પૂરતું” કહેવાની ક્ષમતા જ સૌથી મોટી સમજદારી હોય છે.
આજે જો કોઈ વ્યક્તિ દારૂ, તમાકુ કે અન્ય નશાથી દૂર રહેવાનો નિર્ણય કરે તો એ ખૂબ મોટી વાત છે.
પરંતુ સાથે જો આપણે થોડો ગુસ્સો ઓછો કરીએ, થોડો મોબાઇલ ઓછો વાપરીએ, થોડું ઓછું બોલીને વધુ સાંભળીએ અને જરૂર કરતાં વધુ પાછળ દોડવાનું થોડું ઓછું કરીએ…
તો કદાચ સંયમ દિવસનો અર્થ આપણા જીવનમાં ખરેખર ઉતરી આવ્યો કહેવાય.
કપ્તાનની વાત…
નશો બોટલમાં હોય તો ઓળખવો સરળ છે…
પરંતુ નશો જ્યારે અહંકાર, ગુસ્સો, પૈસા, સત્તા કે મોબાઇલમાં છુપાયેલો હોય ત્યારે તેને ઓળખવો મુશ્કેલ છે.
એટલે આજે બીજાને પૂછતા પહેલાં એક સવાલ પોતાને પૂછીએ—
“મારા જીવનમાં એવી કઈ વસ્તુ છે, જેના પર મારે સંયમ રાખવાની સૌથી વધારે જરૂર છે?”
