આજે 2 ઓક્ટોબર. એક જ દિવસમાં દેશ બે મહાન વ્યક્તિત્વોને યાદ કરે છે—મહાત્મા ગાંધી અને લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી.
એક તરફ અહિંસા, સત્ય અને જનઆંદોલન સાથે જોડાયેલું ગાંધીજીનું નામ છે, તો બીજી તરફ સાદગી, જવાબદારી અને દૃઢ નેતૃત્વ માટે યાદ કરવામાં આવતા લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીનું વ્યક્તિત્વ છે.
બંનેનો સમય અલગ હતો. પડકારો અલગ હતા. કામ કરવાની રીત અલગ હતી.
પરંતુ એક વાતમાં બંનેની વચ્ચે એક અદૃશ્ય સમાનતા હતી—
તેઓ ખુરશી પર બેસીને માત્ર નેતૃત્વ કરતા નહોતા… પોતાના જીવનથી નેતૃત્વ કરતા હતા.
આ વાત આજે ફરી વિચારવા જેવી છે.
કારણ કે આપણે ઘણી વખત નેતા અને આગેવાન શબ્દને એક જ માની લઈએ છીએ.
પરંતુ બંને વચ્ચે કદાચ એક નાનો, પણ મહત્વનો ફરક છે.
નેતા કહી શકે—“મારી સાથે આવો.”
આગેવાન કહી શકે—“હું આગળ ચાલું છું… તમે આવો.”
નેતા ભાષણ કરે છે.
આગેવાન પોતાના વર્તનથી વાત સમજાવે છે.
નેતા સફળતાનો શ્રેય લઈ શકે છે.
પરંતુ સાચો આગેવાન મુશ્કેલી આવે ત્યારે જવાબદારી સ્વીકારવાનું પણ જાણે છે.
લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીના જીવનમાં જવાબદારી સ્વીકારવાનું એક જાણીતું ઉદાહરણ રેલવે મંત્રી તરીકેનું રાજીનામું છે. રેલવે અકસ્માત બાદ તેમણે નૈતિક જવાબદારી સ્વીકારી રાજીનામું આપ્યું હતું. તેમની આ બાબતને સંસદમાં પણ ઉચ્ચ આદર્શ અને બંધારણીય શિષ્ટાચારના ઉદાહરણ તરીકે વખાણવામાં આવી હતી.
આગેવાનીનો અર્થ માત્ર સત્તા મેળવવી નથી… જવાબદારી વહન કરવી પણ છે.
ગાંધીજીની આગેવાનીનો માર્ગ પણ સરળ નહોતો. તેમણે પોતાના જીવનમાં સત્ય અને અહિંસાને માત્ર ભાષણનો વિષય બનાવ્યા નહોતા, પરંતુ પોતાના જાહેર જીવન સાથે જોડ્યા.
શાસ્ત્રીજીનું જીવન પણ આપણને બતાવે છે કે સાદગી અને મજબૂત નિર્ણયશક્તિ એકબીજાના વિરોધી નથી.
એટલે આજે આ બંને મહાનુભાવોને યાદ કરતી વખતે માત્ર તેમની તસવીરો પર ફૂલ ચડાવીને વાત પૂરી કરી દઈએ તો કદાચ દિવસનો સાચો અર્થ અધૂરો રહી જાય.
સવાલ તો એ છે કે તેમના જીવનમાંથી આપણે શું લઈએ?
શું આપણે પોતાના જીવનમાં આગેવાની બતાવીએ છીએ?
ઘરમાં?
વ્યવસાયમાં?
સમાજમાં?
કે પછી આપણે માત્ર કોઈ બીજું પહેલ કરે તેની રાહ જોઈએ છીએ?
દેશને ગાંધીજી કે શાસ્ત્રીજી જેવા મહાન આગેવાનોની જરૂરિયાતની વાત કરવી સહેલી છે.
પરંતુ દેશ માત્ર મોટા નેતાઓથી બદલાતો નથી.
એક શિક્ષક પોતાની શાળામાં આગેવાન બની શકે છે. એક ખેડૂત પોતાના ગામમાં આગેવાન બની શકે છે. એક વેપારી પોતાના વ્યવસાયમાં ઈમાનદારીથી આગેવાની કરી શકે છે. એક માતા-પિતા પોતાના બાળકો માટે ઉદાહરણ બની શકે છે.
આગેવાની માટે હંમેશા માઇક, મંચ કે ખુરશીની જરૂર નથી.
ક્યારેક સાચું કામ સૌથી પહેલાં કરવાની હિંમત જ આગેવાની હોય છે.
આજે ગાંધીજી અને શાસ્ત્રીજીની જયંતિ છે.
ચાલો, તેમની તસવીર સામે માથું નમાવવાની સાથે એક સવાલ પોતાને પણ પૂછીએ—
“આપણે નેતા બનવા માંગીએ છીએ કે આગેવાન?”
કપ્તાનની વાત…
દેશને બદલવા માટે હંમેશા ગાંધી કે શાસ્ત્રી બનવાની જરૂર નથી.
ક્યારેક પોતાના નાના વર્તુળમાં સાચું કરવાનું સાહસ પણ આગેવાની હોય છે.
ગાંધીજી અને શાસ્ત્રીજીની જયંતિ મનાવવી સહેલી છે…
તેમની પાસેથી આગેવાની શીખવી મુશ્કેલ છે.
