શ્રાવણમાં શિવને શોધવા મંદિર જશો, પણ એક વાર પોતાની અંદર પણ જુઓ!

શ્રાવણ માસ શરૂ થયો છે. મંદિરોમાં ઘંટારવ સંભળાશે, શિવલિંગ પર જળાભિષેક થશે, “ૐ નમઃ શિવાય”ના જાપ થશે, ઉપવાસ અને પૂજા-અર્ચના થશે. ભક્તિનો માહોલ સર્જાશે અને દરેક તરફ ભગવાન શિવ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા જોવા મળશે.

આ બધું આપણી પરંપરાનો સુંદર ભાગ છે. પરંતુ આ શ્રાવણમાં એક પ્રશ્ન થોડો અલગ રીતે પૂછીએ—શું આપણે માત્ર શિવલિંગ પર જળ ચઢાવીશું કે પોતાના જીવનમાં પણ કંઈક સારું સિંચીશું?

કારણ કે શ્રાવણ માત્ર પૂજા કરવાનો મહિનો નથી. તેને જો થોડું ઊંડાણથી સમજીએ તો તે પોતાની અંદર ડોકિયું કરવાનો પણ એક મોકો બની શકે છે.

શિવને જળ ચઢાવીએ છીએ, પણ કોઈની તરસ બુઝાવીએ છીએ?

મંદિરમાં જઈને એક લોટો પાણી શિવલિંગ પર ચઢાવવો સરળ છે. પરંતુ રસ્તા પર તરસ્યા માણસને પાણી આપવું, કોઈ વૃદ્ધને મદદ કરવી કે કોઈ જરૂરિયાતમંદને સહારો આપવો—આ પણ તો માણસાઈ છે.

ભગવાનને જળ ચઢાવવાની સાથે જો કોઈના જીવનમાં રાહતનું એક ટીપું પહોંચાડી શકીએ તો કદાચ આપણી ભક્તિનો અર્થ થોડો વધુ ઊંડો બની શકે.

બિલ્વપત્ર ચઢાવીએ છીએ, પણ કોઈના દુઃખ પર શબ્દોનો મલમ લગાવીએ છીએ?

પૂજામાં બિલ્વપત્રનું પોતાનું ધાર્મિક મહત્વ છે. પરંતુ રોજિંદા જીવનમાં આપણી પાસે પણ એક એવી વસ્તુ છે જે કોઈના દુઃખને હળવું કરી શકે છે—આપણા શબ્દો.

કોઈ માણસ મુશ્કેલીમાં હોય ત્યારે તેને અપમાનિત કરવાને બદલે બે સારા શબ્દો કહીએ, કોઈ નિરાશ હોય ત્યારે તેને હિંમત આપીએ અને કોઈ ભૂલ કરી બેઠું હોય ત્યારે તેને એક તક આપીએ—તો આ પણ માનવતાની પૂજા જ છે.

ઉપવાસ માત્ર પેટનો જ કેમ?

શ્રાવણમાં ઘણા લોકો ઉપવાસ કરે છે. શરીરને નિયંત્રણમાં રાખવાનો આ એક માર્ગ છે.

પરંતુ એક વાર વિચારીએ—ગુસ્સાનો ઉપવાસ કરી શકાય? ઈર્ષ્યાનો ઉપવાસ કરી શકાય? અહંકારનો ઉપવાસ કરી શકાય? બીજાની નિંદાનો ઉપવાસ કરી શકાય?

જો આ શ્રાવણમાં એક મહિનો કોઈની નિંદા ન કરવાનો સંકલ્પ કરીએ, ગુસ્સામાં તરત જવાબ ન આપવાનો સંકલ્પ કરીએ અથવા કોઈના દુઃખની મજાક ન ઉડાવવાનો સંકલ્પ કરીએ તો કદાચ આ ઉપવાસ આપણા સ્વભાવને પણ બદલી શકે.

“ૐ નમઃ શિવાય” બોલવાની સાથે વર્તનમાં પણ કંઈક બદલાય

ભગવાનનું નામ લેવું શ્રદ્ધાનો વિષય છે. પરંતુ ભક્તિની અસર આપણા વર્તનમાં દેખાય તે પણ એટલું જ જરૂરી છે.

જો મંદિરમાંથી બહાર આવ્યા પછી આપણે ફરી એ જ માણસ સાથે અન્યાય કરીએ જેને હમણાં જ ભગવાન સમક્ષ ન્યાયની પ્રાર્થના કરી હતી, તો એક વાર પોતાની જાતને પ્રશ્ન કરવો જોઈએ.

મંદિરની સફાઈ કરીએ છીએ, પોતાના વિચારોની સફાઈ ક્યારે કરીશું?

આપણે મંદિર સ્વચ્છ રાખીએ છીએ, આસપાસ કચરો ન રહે તેની કાળજી રાખીએ છીએ. પરંતુ આપણા મનમાં પણ વર્ષોથી ભેગો થયેલો ગુસ્સો, પૂર્વગ્રહ, ઈર્ષ્યા અને અહંકારનો કચરો હોય છે.

આ શ્રાવણમાં બહારની સફાઈ સાથે અંદરની સફાઈનો પણ પ્રયાસ કરીએ. કોઈ જૂની દુશ્મની ભૂલવી હોય તો ભૂલી જઈએ. કોઈને માફ કરવું હોય તો કરી દઈએ. કોઈ સંબંધ માત્ર અહંકારને કારણે તૂટી ગયો હોય તો એક પગલું આપણે પણ આગળ વધારીએ.

કદાચ આ જ અંદરની યાત્રા શ્રાવણને વધુ અર્થપૂર્ણ બનાવી શકે.

પ્રકૃતિ લીલી થાય છે, તો આપણું મન પણ લીલું થાય

શ્રાવણ આવે એટલે વરસાદ સાથે ધરતીનું રૂપ બદલાઈ જાય છે. સૂકાઈ ગયેલી ધરતી ફરી લીલી થવા લાગે છે. વૃક્ષો પર નવી તાજગી દેખાય છે અને વાતાવરણમાં એક અલગ જ જીવંતતા અનુભવાય છે.

તો આ શ્રાવણમાં આપણે પણ પ્રકૃતિ માટે કંઈક કરીએ. એક વૃક્ષ વાવીએ, વાવેલા વૃક્ષની સંભાળ રાખીએ, પાણીનો બગાડ અટકાવીએ અને પ્લાસ્ટિકનો બિનજરૂરી ઉપયોગ ઘટાડીએ. ભગવાનની રચનાને સાચવવી પણ તો એક પ્રકારની સેવા જ છે.

ભક્તિમાં દેખાડો ઓછો અને ભાવ વધારે હોય તો?

આજના સમયમાં ધાર્મિક પ્રસંગોની તસવીરો અને વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર મૂકવા ખૂબ સરળ છે. તેમાં કંઈ ખોટું નથી. પરંતુ ભક્તિ કેટલી દેખાય છે તેના કરતાં તે આપણા સ્વભાવમાં કેટલી ઉતરે છે તે વધુ મહત્વનું છે.

કોઈને ખબર ન પડે એવી રીતે કરેલી મદદ, કોઈને માફ કરી દેવું, કોઈ ભૂખ્યા માણસને ભોજન આપવું અથવા કોઈ મુશ્કેલીમાં હોય ત્યારે તેની પડખે ઊભા રહેવું—આવા કામોમાં કદાચ કોઈ ફોટો ન બને, પરંતુ માણસાઈ ચોક્કસ દેખાય છે.

નિષ્કર્ષ

શ્રાવણમાં મંદિર જવું, પૂજા કરવી, જળાભિષેક કરવો અને ઉપવાસ કરવો—આ બધું શ્રદ્ધાનો સુંદર ભાગ છે. પરંતુ આ બધાની સાથે જો આપણા સ્વભાવમાં થોડો સારો ફેરફાર આવે, કોઈનું દુઃખ ઓછું થાય, કોઈ સંબંધ ફરી જોડાય, કોઈ જરૂરિયાતમંદને મદદ મળે અને કુદરત માટે આપણા મનમાં સંવેદના વધે તો શ્રાવણનો અર્થ વધુ ઊંડો બની જાય.

આ શ્રાવણમાં મંદિર જજો, જરૂર જજો… પરંતુ પાછા ફરતી વખતે એક વાર પોતાની જાતને પૂછજો—મારા હાથમાં માત્ર પૂજાની થાળી આવી છે કે મારા જીવનમાં પણ કંઈક બદલાયું છે?