“પૈસા બચાવવાની વાત બધાને ગમે છે… પણ બચત શરૂ કરવાની તારીખ ક્યારે?”

આજે 1 સપ્ટેમ્બર. ભારતીય જીવન વીમા ક્ષેત્રના ઇતિહાસમાં આ દિવસનું વિશેષ મહત્વ છે. 1 સપ્ટેમ્બર 1956ના રોજ ભારતીય જીવન વીમા નિગમ (LIC)ની સ્થાપના થઈ હતી. દાયકાઓ દરમિયાન જીવન વીમા અને બચત અંગે લોકોમાં જાગૃતિ લાવવામાં LICની મહત્વની ભૂમિકા રહી છે.

પરંતુ આજે LICના સ્થાપના દિવસને માત્ર એક સંસ્થાની વાત તરીકે નહીં, આપણા પોતાના જીવનની એક મહત્વની વાત તરીકે જોઈએ—બચત.

આ સવાલનો જવાબ આપણે ઘણી વખત આવતીકાલ પર છોડી દઈએ છીએ. પગાર આવે ત્યારે લાગે—આ મહિને ખર્ચ વધારે છે. પછી કહીએ કે આવતા મહિનાથી બચત કરીશું. પરંતુ આવતા મહિને કોઈ બીજો ખર્ચ સામે આવી જાય છે અને બચત ફરી પાછળ ધકેલાઈ જાય છે.

આ રીતે વર્ષો પસાર થઈ જાય છે અને એક દિવસ સમજાય છે કે આવક તો સારી હતી, પરંતુ હાથમાં બચ્યું કેટલું?

બચત એટલે પૈસા બચી જાય પછી કરવાનું કામ નથી

આપણી સામાન્ય માનસિકતા હોય છે કે મહિના અંતે જે પૈસા બચશે તે બચાવીશું. પરંતુ વ્યવહારિક રીતે ઘણી વખત થાય તેનું ઊલટું છે—મહિનાના અંતે પૈસા બચતા જ નથી.

એટલે આવક મળ્યા પછી ખર્ચ શરૂ કરતા પહેલાં પોતાની ક્ષમતા મુજબ થોડી રકમ બચત માટે અલગ રાખવાની ટેવ વધુ અસરકારક બની શકે છે.

₹500ની શરૂઆતને નાની ન ગણશો

બચત શરૂ કરવા માટે મોટી આવકની રાહ જોવાની જરૂર નથી. કોઈ વ્યક્તિ પોતાની આવક અને જવાબદારીને અનુરૂપ ₹500, ₹1,000 કે પોતાની ક્ષમતા મુજબની રકમથી શરૂઆત કરી શકે છે.

શરૂઆતમાં રકમ કરતાં બચત કરવાની ટેવ વધારે મહત્વની છે. આજે નાની રકમ અલગ રાખવાની ટેવ પડી તો આવક વધે ત્યારે બચત વધારવી પણ સરળ બની શકે છે.

બચત અને રોકાણ એક જ નથી

બચત અને રોકાણ શબ્દો આપણે ઘણી વખત એકબીજાના સ્થાને વાપરીએ છીએ, પરંતુ બંનેનો હેતુ અલગ હોઈ શકે છે. બચતનો અર્થ સામાન્ય રીતે ભવિષ્યની જરૂરિયાત માટે નાણાં અલગ રાખવા સાથે જોડાય છે, જ્યારે રોકાણમાં પૈસાને ચોક્કસ સાધનમાં મૂકી સમય જતાં વૃદ્ધિ મેળવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.

રોકાણમાં જોખમનું પ્રમાણ પણ અલગ અલગ હોઈ શકે છે. એટલે માત્ર કોઈ વ્યક્તિએ કહ્યું કે “અહીં પૈસા મૂકો, સારો નફો મળશે” એટલા માટે નિર્ણય લેવાને બદલે પોતાનું લક્ષ્ય, સમયગાળો અને જોખમ સહન કરવાની ક્ષમતા સમજવી જરૂરી છે.

ઇમર્જન્સી માટેની બચત અલગ રાખો

જીવનમાં અચાનક ખર્ચ ક્યારે આવશે તેની કોઈ ખાતરી નથી. આરોગ્ય સંબંધિત ખર્ચ, નોકરીમાં ફેરફાર, વ્યવસાયમાં મુશ્કેલી કે ઘરમાં અણધાર્યો મોટો ખર્ચ—આવી પરિસ્થિતિમાં હાથવગી બચત ખૂબ ઉપયોગી બની શકે છે.

એટલે લાંબા ગાળાના રોકાણ સાથે અચાનક જરૂર પડે ત્યારે ઉપયોગી થાય તેવી સરળતાથી ઉપલબ્ધ બચત રાખવાનું પણ નાણાકીય આયોજનનો મહત્વનો ભાગ છે.

દરેક રોકાણ દરેક વ્યક્તિ માટે નથી

આપણા મિત્રે કોઈ જગ્યાએ રોકાણ કરીને સારું વળતર મેળવ્યું હોય એટલે આપણે પણ ત્યાં જ પૈસા મૂકવા જોઈએ એવું જરૂરી નથી. દરેક વ્યક્તિની આવક, ઉંમર, પરિવારની જવાબદારી, લક્ષ્ય અને જોખમ લેવાની ક્ષમતા અલગ હોય છે.

એટલે રોકાણ કરતાં પહેલાં “મારા માટે યોગ્ય શું છે?” એ સમજવું વધુ જરૂરી છે. કોઈપણ યોજના કે રોકાણ સાધન પસંદ કરતાં તેની શરતો, જોખમ, ખર્ચ અને શક્ય વળતર વિશે પૂરતી માહિતી મેળવવી જોઈએ.

વીમો અને રોકાણને એક ન ગણો

ઘણા લોકો વીમા અને રોકાણ બંનેને માત્ર પૈસા વધારવાના સાધન તરીકે જુએ છે. પરંતુ જીવન વીમાનો મુખ્ય હેતુ આર્થિક સુરક્ષા પૂરી પાડવાનો છે, જ્યારે રોકાણનો હેતુ નાણાકીય લક્ષ્યો માટે સંપત્તિ બનાવવાનો હોઈ શકે છે.

તેથી કોઈપણ વીમા અથવા રોકાણ યોજના લેતાં પહેલાં તેનો હેતુ શું છે તે સમજવું જરૂરી છે. પરિવારની સુરક્ષા અને ભવિષ્ય માટેની સંપત્તિ—બંને માટે અલગ જરૂરિયાત હોઈ શકે છે.

“પૈસા બમણા” કરવાની લાલચથી સાવધાન

ઓછા સમયમાં ખૂબ મોટું વળતર આપવાની વાત સાંભળીને ઘણા લોકો આકર્ષાઈ જાય છે. પરંતુ નાણાકીય દુનિયામાં સામાન્ય રીતે વધુ વળતરની સંભાવના સાથે વધુ જોખમ પણ જોડાયેલું હોઈ શકે છે.

“ગેરંટીથી પૈસા બમણા”, “કોઈ જોખમ નહીં અને મોટો નફો” જેવી વાતો સાંભળીને તરત પૈસા મૂકવાને બદલે સાવચેત થવું જોઈએ. અજાણી વ્યક્તિ, અજાણી એપ અથવા અસ્પષ્ટ યોજનામાં પૈસા મૂકતા પહેલાં તેની વિશ્વસનીયતા અને નિયમનકારી સ્થિતિ તપાસવી જરૂરી છે.

બાળકો, ઘર અને નિવૃત્તિ—લક્ષ્ય અલગ તો આયોજન પણ અલગ

બચત અને રોકાણ શરૂ કરતાં પહેલાં પોતાનું લક્ષ્ય નક્કી કરવું ઉપયોગી છે. બાળકના શિક્ષણ માટેની જરૂરિયાત લાંબા ગાળાની હોઈ શકે છે, ઘર માટેનું લક્ષ્ય અલગ હોઈ શકે છે અને નિવૃત્તિ માટેનો સમયગાળો તો વધુ લાંબો હોઈ શકે છે.

લક્ષ્ય સ્પષ્ટ હોય તો દર મહિને કેટલી રકમ અલગ રાખવી, કેટલો સમય રોકાણ કરવું અને કેટલું જોખમ સ્વીકારી શકાય તે અંગે વધુ વ્યવસ્થિત નિર્ણય લઈ શકાય છે.

આજે બચાવેલો ₹1 આવતીકાલે શું બની શકે?

બચત અને રોકાણમાં સમયનું મહત્વ ખૂબ છે. વહેલી શરૂઆત કરવાથી લાંબા સમયગાળામાં નિયમિત રીતે અલગ રાખેલી નાની રકમ પણ મહત્વપૂર્ણ નાણાકીય આધાર બની શકે છે. અહીં મુખ્ય વાત કોઈ ચોક્કસ રકમ કે વળતરની ખાતરી નથી, પરંતુ સમયસર શરૂઆત અને નિયમિતતા છે.

આવક વધે ત્યારે બચતનો હિસ્સો પણ ધીમે ધીમે વધારવાની ટેવ રાખી શકાય. જીવનમાં જવાબદારીઓ બદલાય તેમ નાણાકીય આયોજનની સમીક્ષા કરવી પણ જરૂરી છે.

કપ્તાનની વાત

LICના સ્થાપના દિવસને યાદ કરતી વખતે આપણે એક સંસ્થાની લાંબી સફર સાથે પોતાના નાણાકીય જીવન પર પણ નજર કરીએ. દાયકાઓ બદલાયાં, રોકાણના વિકલ્પો બદલાયા અને ટેક્નોલોજી બદલાઈ—પરંતુ બચત અને આર્થિક શિસ્તનું મહત્વ આજે પણ એટલું જ છે.

આજે તમારી આવકમાંથી તમારી ક્ષમતા મુજબ થોડું ભવિષ્યના નામે અલગ મૂકો. રકમ નાની હોય તો પણ શરૂઆત કરો. પછી આવક અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે તેને વધારતા જાવ.

આજથી શરૂઆત કરો.
કારણ કે આવતીકાલની જરૂરિયાત માટેની સૌથી સારી તૈયારી—આજની નાની બચત હોઈ શકે છે.