“બાળકને સુખી રાખવા માટે આપણે તેને બધું આપી રહ્યા છીએ… પણ જીવન માટે તૈયાર કરી રહ્યા છીએ?”

બાળકના જન્મ સાથે જ માતા-પિતાના જીવનમાં એક નવી જવાબદારી શરૂ થાય છે. બાળક સારું ભણે, સારું ખાય, સારી શાળામાં જાય અને તેને કોઈ તકલીફ ન પડે—આ દરેક માતા-પિતાની સ્વાભાવિક ઈચ્છા છે.

પરંતુ આજના સમયમાં બાળ ઉછેર સામે એક અલગ પડકાર ઊભો થયો છે. બાળકોને સુખી રાખવાની ઈચ્છામાં આપણે ઘણી વખત તેમની દરેક મુશ્કેલી દૂર કરી દઈએ છીએ, દરેક માંગ પૂરી કરી દઈએ છીએ અને તેઓ નિરાશ ન થાય તેનું સતત ધ્યાન રાખીએ છીએ.

આ સવાલ દરેક માતા-પિતાએ ક્યારેક પોતાને પૂછવો જોઈએ. કારણ કે બાળકનું ભવિષ્ય માત્ર સારી શાળા, મોંઘી વસ્તુઓ કે સારા માર્ક્સથી બનતું નથી. જીવનમાં મળતી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવાની ક્ષમતા પણ એટલી જ જરૂરી છે.

દરેક માંગ પૂરી કરવી એટલે સારો ઉછેર નથી

બાળક કોઈ વસ્તુ માંગે અને આપણે તરત અપાવી દઈએ, તેને કોઈ વસ્તુ ગમે એટલે ખરીદી આપીએ અથવા તે જીદ કરે એટલે તેની જીદ સામે ઝૂકી જઈએ—આ પ્રેમ જેવું લાગે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે બાળકને દરેક વસ્તુ સરળતાથી મળવાની આદત પડી શકે છે.

બાળકને ક્યારેક “ના” સાંભળવાની ટેવ પણ પડવી જોઈએ. દરેક ઈચ્છા તરત પૂરી થતી નથી અને દરેક વસ્તુ પૈસાથી ખરીદી શકાતી નથી—આ સમજણ બાળપણથી જ વિકસે તો બાળક જીવનની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિઓને વધુ સારી રીતે સ્વીકારી શકે છે.

બાળકની દરેક મુશ્કેલી આપણે જ ઉકેલવી?

બાળક કોઈ મુશ્કેલીમાં હોય ત્યારે માતા-પિતા તરત મદદ કરવા દોડી જાય તે સ્વાભાવિક છે. પરંતુ દરેક નાની સમસ્યાનો ઉકેલ માતા-પિતા જ આપી દે તો બાળક પોતે વિચારવાનું અને નિર્ણય લેવાનું ક્યારે શીખશે?

બાળકનું કોઈ મિત્ર સાથે નાનું મનદુઃખ થયું હોય, કોઈ વસ્તુ ગોઠવવામાં મુશ્કેલી પડતી હોય કે કોઈ સરળ નિર્ણય લેવાનો હોય ત્યારે દરેક વખતે માતા-પિતાએ આગળ આવી જવું જરૂરી નથી. ઉંમર અને પરિસ્થિતિને અનુરૂપ કેટલીક બાબતો બાળકને પોતે સમજવા અને ઉકેલવા દેવી જોઈએ.

બાળકની ભૂલમાં પણ એક પાઠ છુપાયેલો હોય છે

બાળક ભૂલ કરે ત્યારે તેને અપમાનિત કરવું યોગ્ય નથી. પરંતુ તેની દરેક ભૂલનો બચાવ કરવો પણ યોગ્ય નથી. “મારા બાળકની ભૂલ હોઈ જ શકે નહીં” એવી માનસિકતા બાળકને પોતાની ભૂલ સ્વીકારવાથી દૂર કરી શકે છે.

બાળકથી ભૂલ થાય ત્યારે શાંતિથી પૂછો—“આ ભૂલ કેમ થઈ? હવે તેને કેવી રીતે સુધારી શકાય?” આ સવાલ બાળકને દોષભાવના કરતાં જવાબદારી તરફ લઈ જાય છે.

માર્ક્સથી આગળ પણ બાળકનું જીવન છે

બાળકના અભ્યાસ અને પરિણામની ચિંતા કરવી જરૂરી છે, પરંતુ બાળકનું મૂલ્ય માત્ર તેના માર્ક્સથી નક્કી કરવું યોગ્ય નથી. તે કેટલું જવાબદાર છે, બીજાઓ સાથે કેવી રીતે વર્તે છે, પોતાની ભૂલ સ્વીકારે છે કે નહીં, હાર પછી ફરી પ્રયત્ન કરે છે કે નહીં—આ બાબતો પણ તેના ભવિષ્ય માટે મહત્વની છે.

પરીક્ષામાં ઓછા માર્ક્સ આવે ત્યારે બાળકને તરત બીજા બાળક સાથે સરખાવવાને બદલે તેની મુશ્કેલી સમજવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.

ઘરના નાના કામ બાળકને કરવા દો

બાળકને દરેક કામ માતા-પિતા કરીને આપે એ પ્રેમ લાગે છે, પરંતુ પોતાની વસ્તુઓની જવાબદારી લેવી એ પણ બાળ ઉછેરનો મહત્વનો ભાગ છે. પોતાના રમકડાં ગોઠવવા, પુસ્તકો યોગ્ય જગ્યાએ મૂકવા, રૂમ વ્યવસ્થિત રાખવો કે ઉંમર પ્રમાણે ઘરના નાના કામમાં મદદ કરવી—આવી નાની બાબતો બાળકમાં જવાબદારીની ભાવના વિકસાવે છે.

બાળકને દરેક કામ માટે નોકર કે માતા-પિતા પર આધાર રાખવાની ટેવ પાડવાને બદલે “આ કામ તું જાતે કરી શકે છે” એવો વિશ્વાસ આપવો જોઈએ.

પૈસાની કિંમત પણ બાળપણથી સમજાવવી

બાળક કંઈ માંગે એટલે તરત ખરીદી આપવી ઘણી વખત સરળ લાગે છે. પરંતુ દરેક વસ્તુ પૈસાથી આવે છે અને પૈસા કમાવવા માટે મહેનત કરવી પડે છે—આ સમજણ પણ બાળકના ઉછેરનો એક ભાગ છે.

મોંઘી વસ્તુ ન અપાવી શકાય ત્યારે બાળકને શરમ અનુભવાય એવી રીતે નહીં, પરંતુ સમજાવીને “હમણાં નહીં, યોગ્ય સમયે લઈશું” કહેવું જોઈએ. બચત, જરૂરિયાત અને ઈચ્છા વચ્ચેનો તફાવત સમજાવવાથી બાળકમાં ભવિષ્ય માટેની નાણાકીય સમજ વિકસે છે.

સરખામણી નહીં, સમજણ આપો

“જુઓ, પેલા બાળકને કેટલા સારા માર્ક્સ આવ્યા”, “પેલો કેટલું સારું રમે છે” અથવા “તારી બહેન તારા કરતાં સારી છે”—આવી સરખામણી બાળકને સુધારવા કરતાં ઘણી વખત તેના મનમાં પોતાને ઓછું સમજવાની ભાવના ઊભી કરી શકે છે.

દરેક બાળકની ક્ષમતા, રુચિ અને ગતિ અલગ હોય છે. એટલે બીજાની સાથે સરખાવવાને બદલે ગઈકાલ કરતાં આજે તે કેટલું સુધર્યું છે તે જોવું વધુ ઉપયોગી છે.

બાળકની દરેક ફરિયાદમાં તરત તેનો પક્ષ ન લો

બાળક શાળામાંથી આવીને કહે કે “મારા મિત્રે મારી સાથે આવું કર્યું”, ત્યારે તરત બીજા બાળકને ખોટું માની લેવાને બદલે પહેલા આખી વાત સમજવી જોઈએ.

ક્યારેક પોતાના બાળકની પણ ભૂલ હોઈ શકે છે. બાળકને શાંતિથી પૂછવું—“આમાં તારી ભૂમિકા શું હતી?”—તેને પોતાની વર્તણૂક વિશે વિચારવાનું શીખવી શકે છે.

શિસ્ત એટલે ડર નહીં

બાળકને શિસ્ત શીખવવી જરૂરી છે, પરંતુ દરેક ભૂલ માટે બૂમાબૂમ કે માર મારવો એ એકમાત્ર રસ્તો નથી. બાળકને શું ખોટું થયું, શા માટે ખોટું થયું અને હવે શું કરવું જોઈએ તે સમજાવવાથી શિસ્ત વધુ અર્થપૂર્ણ બની શકે છે.

માતા-પિતા બાળક માટે જે નિયમ બનાવે છે તે નિયમો પોતે પણ પાળે તો બાળક પર તેની વધુ અસર પડે છે. બાળકને મોબાઇલ ઓછો વાપરવાનું કહેતા પહેલાં ઘરના મોટા લોકો પોતાનો સ્ક્રીન સમય પણ જોવો જરૂરી છે.

બાળકને દરેક મુશ્કેલીથી બચાવશો નહીં

માતા-પિતાનું હૃદય બાળકને દુઃખી થતું જોઈ શકતું નથી. પરંતુ જીવનમાં હંમેશા માતા-પિતા તેની બાજુમાં હાજર નહીં હોય. તેથી ઉંમર અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે બાળકને કેટલીક મુશ્કેલીઓનો સામનો પોતે કરવા દેવું પણ જરૂરી છે.

મિત્રતા તૂટે, રમતમાં હાર મળે, પરીક્ષામાં અપેક્ષા કરતાં ઓછા માર્ક્સ આવે કે કોઈ કામ પહેલીવાર ન બને—ત્યારે તરત બધું ઠીક કરી દેવાને બદલે બાળકને પોતાની લાગણી સમજવા અને ફરી પ્રયત્ન કરવા માટે સમય આપવો જોઈએ.